کتاب همگرایی ژئومورفولوژی و فرهنگ، تألیف دکتر شهریار مصطفایی، ویراستار: منصور میرزائی منتشر شد!

پیشگفتار

"درعلوم طبیعی بنیان‌های مطالعات بوم شناختی به مطالعه رابطه میان صورزندگی با محیط طبیعی معطوف است، بوم شناس تاثیرانسان را برمحیط زیست وتاثیرمحیط زیست را برانسان بررسی می‌کند.هرچند بوم شناسی درعلوم طبیعی ریشه دارد ودانشمندان علوم اجتماعی نیزدرسده گذشته، اصول آن را برای مطالعه جمعیت‌های انسانی به کاربرده اند، اما طرح این موضوع درژئومورفولوژی بر این اصل استواراست که بین الگوی واحدهای جمعیتی ومکان استقرارآنها رابطه ای وجود دارد ومورفولوژی مکان، هویتی ویژه برای مردمانش بوجود می‌آورد.این هویت همه ارکان زندگی جمعیت را می‌تواند تحت تاثیرقراردهد. آنان را ازدیگرمکان‌ها وجمعیت‌ها متمایزسازد.هویت مکانی سبب نوعی شناخت شناسی درساکنان خود می‌شود که سازمندی‌های اجتماعی، حاصل چنین تاثیراتی در شکل گیری الگوهای زیستی چون شهر، روستا و دیگر صورزیستی است."(رامشت و محمدیان 1399)

***

تاکنون انتساب تاثیرژئومورفولوژی برفرهنگ مردم کمترمورد توجه اندیشمندان این حوزه قرارگرفته است.لذا بی مناسبت نیست که بگوییم طرح این موضوع تلاشی نودررهیافت به رتق وفتق این ایده است، که ما دراینجاعلیرغم کمبود داده‌ها ومنابع علمی به دنبال تبیین و بررسی آن هستیم.برهمین اساس نگارنده با توجه به کسب شناخت نسبی ازتوانمندی‌های طبیعی نواحی غربی کشورمنطبق برمرزهای سیاسی استان‌های کرمانشاه، کردستان، وایلام طی مسافرت‌های متعدد ودقت درمکان ژئومورفولوژیک استقرارگاههای انسانی بویژه روستاها وموجودیت واشاعه برخی شاخص‌های فرهنگی آنان به رابطه بین این شاخص‌های فرهنگی با محیط طبیعی به خصوص ژئومورفولوژی این نواحی پی برده است.

به زعم نگارنده ناحیه سکونتگاهی کوهستان زاگرس درمحدوده مناطق کردنشین غربی کشور، یک پهنه مورفولوژیک ویژه است که می‌توان درمطالعات ناحیه ای فرهنگی به آن استناد کرد.آنچه که محرزاست فرهنگ ساکنان این نواحی به طوراجتناب ناپذیری متاثراز محیط طبیعی آن بوده است. دراین بین دقت برنقش ژئومورفولوژی ناحیه براجرای آیین‌های اجتماعی، فولکلور، آیین مذهبی، برگزاری اعیاد، سیستم حمل ونقل، شکل ونحوه استقرارمساکن، ونوع فعالیت اقتصاد زراعی و دامی ما را به یک شهود "هرمنوتیک " Hermeneutics سوق می‌دهد.

چنین برمی آید که روش کاردراین پژوهش مبتنی برروش "پوزیتیویسمی" Positivism یا "اثبات گرایی نیست.بلکه با یاری جستن ازروش هرمنوتیکی درپی تفسیروتحلیل مفاهیم هستیم. یاری جستن ازشیوه هرمنوتیک درتبیین وتشریح مفاهیم کتاب به این لحاظ است که آنچه که ما بدنبال آن هستیم، دیدگاهی است نظری وتحلیلی، نه اثباتی، "به طورکلی دانش مبتنی براثبات گرایی براهمیت روش درمقابل ماهیت نتیجه گیریها و دســتاوردهای پژوهشــی تاکید دارد. 

به این معنی که دراین دیدگاه، روش پژوهش مهمتراز نتیجه پژوهش است. بنابراین ارتباط پژوهش با وضعیت واقعی پدیده‌ها واثرپذیری آن، مدنظر قرارنمی گیرد. به طوری که دقت علمی مهمترازربط موضوعات تحقیق به وضعیت زندگی انسانی است. به بیان دیگر تنها هدف علم اثباتی دقت در صحت قضایای مورد تحقیق است وخواه آن قضایا فایده ای برای مدیریت محیط داشته باشد یا نه درواقع تقسیم علوم به کیفی و کمّی ازســوی پوزیتیویســمها ترفندی برای تحقیر روشهای تاویلی وهرمنوتیکی دربرابرروشهای تجربی صرف بوده که متاسفانه بسیاری از محققان نیز دردام این ترفند ندانسته، گرفتار آمده اند."(نگهبان و تیغ مند ورحیمی هرآبادی 1399) 

برهمین اساس دراین مطالعه به فراخورماهیت کار، تلاش برتوصیف وتحلیل داده‌ها می‌باشد نه اثبات آنها، تا با یاری جستن از این روش بتوانیمبه یک استنتاج قابل قبول ومعقول درباره مفهوم پژوهش برسیم.تاکید می‌کنم دراینجا روش کاربراساس تفسیروتبیین موضوع است، نه اثبات کمی. واضح ومبرهن است، که فرهنگ انسانها درنواحی مختلف سیاره زمین یکسان نیست.در جغرافیا مفهوم فرهنگ برای جغرافی دان شامل همه پیشرفت‌ها و تکامل جوامع انسانی از نظرتکنیک، مطالعه و تحقیق، سیستم‌های اقتصادی، تولید، توزیع و مصرف، عقاید مذهبی، افکار، مسکن سیستم حمل ونقل وفعالیت‌های اجتماعی و.... است.که قطعا این ویژگی‌های فرهنگی درمناطق مختلف صورگوناگون می‌یابد.واین امر مستقل ازعوامل وعناصرحاکم برمحیط نمی‌تواند باشد، به بیان دیگرقائم به ذات نیستند.هرچند قوه تدبیر وتعقل انسانی می‌تواند معادلات محیطی را تحت الشعاع خود قراردهد، وتا حدودی رابطه علت ومعلولی بین هردوطرف معادله مورد نظرما یعنی، ژئومورفولوژی وفرهنگ را تعدیل بخشد، اما به هر حال جغرافی دانان فرهنگی به دنبال اهداف مطالعاتی خود گزینه‌های متعددی را مورد بررسی قرارمی دهند، تا بتوانند دراثبات ویا تحلیل فرضیه خودازآنها سود ببرند. 

رویکرد ما دراین جا بررسی نقش ژئومورفولوژی برماهیت مولفه‌های فرهنگ انسانی با تاکید برنواحی قید شده است. اما درراستای این هدف هر جایی لازم بوده، به تبیین و تشریح دیگرتوان‌های محیطی به فراخورمطالب مورد نظرپرداخته ایم تا ازآنها در پیشبرد هدف خود یاری جوییم.

اگر شما با دید جغرافیایی وعلمی روستاهای ناحیه کردستان را از نزدیک دیده باشید وبه عنوان یک محقق علوم جغرافیایی درپیوند عوامل و عناصر محیط طبیعی با رفتارهای فرهنگی واجتماعی ساکنان ناحیه وتکاپو وفعالیت‌های آنان توجه کرده باشید.به نتایج مطلوبی درزمینه پیوند ماهوی رفتارهای گروهی واجتماعی مردم با محیط جغرافیایی آن دست خواهید یافت و پی خواهید برد چگونه شیب وجهت آن، ارتفاع و وضعیت توپوگرافی این مناطق بعنوان شاخص ترین وجوه پدیداری ژئومورفولوژی درآن نواحی رفتارهای اجتماعی وفرهنگی ساکنین را تحت تاثیرخود قرارداده است.

بر این اساس صاحب این قلم درصدد است که فضای فکری توجیه پذیری را دراین راستا فراهم کند.امید است که در این راه توفیقی برای خدمت هرچند ناچیز به شیفتگان دانش جغرافیا دراین حوزه حاصل آید.

کتاب دردو بخش تدوین گردیده، بخش اول به بررسی ساختارهای نظری که با موضوع کتاب همخوانی دارند، با گریز به تاثیرآنها درخلق وخوی ، رفتارهای جمعی، ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی انسان می‌پردازد، دراین بخش تلاش براین است که با استناد به نظر اندیشمندان حوزه علوم طبیعی بویژه جغرافیا پیوند ورابطه متقابل انسان با محیط طبیعی و تاثیر پذیریش ازعوامل وعناصرآن تبیین گردد. بخش دوم به منصه ظهور رسیدن این سازوکاریعنی تاثیر محیط طبیعی بویژه ژئومورفولوژی برویژگیهای فرهنگ ووجوه مختلف آن با تاکید برسکونتگاههای انسانی کوهستان زاگرس دربرخی مناطق کرد نشین غربی را مورد تفسیرقرارمی دهد.

 از صاحبنظران وفرهیختگان این حوزه استدعا دارد حقیررا دررفع نقائص و کاستی‌های مضامین کتاب با علم و حلم خویش یاری رسانند.

به آدرس:   dr.shahryar.mostafaei32@gmail.com

شهریار مصطفایی.تابستان 1403